تحقق نيافتن اكراه در قتل

از ویکی جامع پردیس دانشگاهی دانشگاه قم
پرش به: ناوبری، جستجو
متون فقه جزایی
مقاله بعدی:تحقق اكراه در غيرقتل
مقاله قبلی:ارتداد زنان

تحقق نيافتن اكراه در قتل

وهنا مسائل الأولي: لو أكرهه علي القتل فالقصاص علي المباشر لأنه القاتلُ عمداً ظلماً إذ لا يتحقق حكم الإكراه في القتل عندنا؛ اگر شخصی، ديگری را به كشتن شخصی اكراه كرد، تنها شخص قاتل قصاص خواهد شد. زيرا او ظالمانه و عمداً كس ديگری را به قتل رسانده است. اين مطلب، جواب يک سؤال است و آن سؤال اين است كه در موارد ديگر اگر كسی شخصی را به عملی اكراه كند، اكراه كننده مسئول است نه اكراه شده پس چرا در اين مسئله، شخصی را كه اكراه شده است، قصاص می كنند؟ می فرمايد زيرا اكراه از نظر فقهای شيعه در قتل محقق نمی شود يعنی اكراه در مسئله قتل تأثيری ندارد؛ چون اكراه هنگامی صدق می كند كه بخواهد دفع افسد به فاسد كند و اينجا چون شخصی كه كشته می شود خونش محترم و معصوم الدم است و از آنجا كه وقتی جانی در برابر جانی ديگر، قرار می گيرد هيچ كدام بر ديگری ترجيح ندارند، از اين رو جايز نيست كه افراد، به قتل كسی اقدام كنند كه مثل خودشان است، هر چند آن ها را اكراه كرده باشند.

ولو وجبت الديه كما لو كان المقتول غير مكافيء فالديةُ علي المباشر أيضاً دون الآمر فلا قصاص عليه ولا دية؛ اگر قتل از مواردی باشد كه مشمول حكم قصاص نمی شود؛ مثلاً كسی پدری را اكراه كند كه فرزندش را به قتل برساند، نمی توان پدر را قصاص كرد اما واجب است كه پدر، ديه پسرش را بپردازد. در اين حالت نيز، آمر نه قصاص می شود و نه از او ديه می گيرند.

ولكن يحبس الآمر دائماً (حتي يموت) و يدل عليه مع الإجماع صحيحة زرارة عن الباقر (عليه السلام) في رجلٍ أمرَ رجلاً بقتل رجلٍ فقتله. فقال « يقتلُ به الذي قتله و يحبس الآمر بقتله في الحبس حتي يموت » هذا إذا كان المقهور بالغاً عاقلا؛ مجازات آمر حبس ابد است، يعنی تا زمانی كه بميرد او را در حبس نگه می دارند. دليل بر اين مطلب علاوه بر اجماع اصحاب، صحيحه زراره است كه در آن از امام باقر (عليه السلام) نقل می كند كه می فرمايد: « اگر شخصی، فردی را به كشتن فردی ديگر امر كرد و قتل نيز اتفاق افتاد، قاتل قصاص می شود و شخص دستوردهنده را در حبس نگه می دارند تا بميرد ». اين حكم در صورتی است كه شخصی كه مجبور به قتل می شود و به زور او را وادار به قتل ديگری می كنند بالغ و عاقل باشد.

ولو أكرَه الصبي غير المميز أو المجنون فالقصاص علي مكرِههما لأن المباشر حينئذ كالآله ولا فرق في ذلك بين الحرِ والعبد؛ اما اگر ديوانه يا كودكی را كه مميز نيست به كشتن ديگری مجبور كنند، قصاص متوجه اكراه كننده می شود، نه ديوانه يا كودكی كه غيرمميز است. كودكی كه مباشر قتل شده است چون مميز نيست يا شخصی كه ديوانه است، آلت فعل محسوب می شوند و بنده يا آزاد بودن كودک و ديوانه، تفاوتی در حكم ايجاد نمی كند.

ولی نظر من اين است كه در صورت اكراه به قتل نفس، شخص مكرِه نيز، مسئوليت دارد و اين روايتی را كه دليل اين مسئله قرار داده اند در رابطه با اكراه نيست. اين فتوا درست نيست كه ما شخص مكرَه را به قتل برسانيم. زيرا محور حديث صحيحی كه به آن استناد شد، درخواست از ديگری است نه اكراه كردن او. در آن حديث نقل شده بود كه اگر كسی به او بگويد فردی را بكش و او به اخت يار خودش او را بكشد، در اينجا قاتل قصاص می شود چون اكراهی در كار نبوده است. يكی از مسائلی كه در آن اشتباه شده است همين مسئله اكراه است.

اين مسئله يكی از مسائل بسيار مهم است كه به نظر من بيشتر بايد بررسی شود. در تمام موارد، اكراه سبب سلبِ مسئوليت است و يكی از اين موارد، اكراه در قتل است. بنابراين اگر كسی فردی را بر قتلی اكراه كرد، اكراه كننده بايد مسئول باشد، زيرا در اينجا از نظر عرف و عقلا سبب اقوی از مباشر است، مانند ساير موارد.