تحلیل ماهیت حق کسب یا پیشه یا تجارت

از ویکی جامع پردیس دانشگاهی دانشگاه قم
پرش به: ناوبری، جستجو
حقوق تجارت
مقاله بعدی:وجوه اشتراک حق سرقفلی با حق کسب و پیشه و تجارت
مقاله قبلی:تحلیل حق سرقفلی

در تحلیل ماهیت حقّ کسب یا پیشه یا تجارت گفته شده است که «حقوق کسب و پیشه در واقع جبران زیان ناشی از تخلیۀ محل کار و فعالیت انتفاعی مستأجر و از بین رفتن موقعیت شغلی او است که طیّ سالیان متمادی فراهم شده است». بر این مبنا حقّ کسب یا پیشه یا تجارت یک حقّ مالی است که به تدریج برای مستأجر محل کسب و پیشه تحصیل می‌شود و قابل تقویم به پول است و در صورت تخلیۀ عین مستأجره (جز در مواردی که مستأجر مرتکب تخلفات مادۀ 14 شده باشد) باید تقویم و به مستأجر پرداخت شود و در صورت انتقال و واگذاری منافع عین مستأجره (به اذن مالک یا دادگاه) توسط مستأجر بعدی به مستأجر قبلی پرداخت می‌شود.
ممکن است گفته شود که نظریۀ فوق با این عبارت قانون‌گذار در مادۀ 19 قانون روابط موجر و مستأجر سال 56 تایید می‌شود که می‌گوید:
«هرگاه مالک راضی به انتقال به غیر نباشد باید در مقابل تخلیۀ مورد اجاره، حقّ کسب یا پیشه یا تجارت مستأجر را بپردازد.»
اما باید گفت مبلغ مزبور ارزش و عوض حقّ کسب یا پیشه با تجارت است و نه خود آن. در تعبیر دیگر، حقّ کسب یا پیشه یا تجارت به حقّ ادامۀ تصرفات مستأجر در عین مستأجره پس از انقضای مدت اجاره تحلیل شده است. در تحلیل دیگر، حقّ کسب یا پیشه یا تجارت به حقّ استدامۀ تصرفات در عین مستأجره و حقّ واگذاری و انتقال منافع (با تجویز دادگاه) تفسیر شده است. کما اینکه از حقّ کسب یا پیشه یا تجارت به عنوان امتیازی برای مستأجر متصرف تعبیر شده که در اجاره کردن محل کسب خویش بر دیگران مقدم است. به هر حال این سوال قابل طرح است که حقّ استدامۀ تصرفات از لوازم عرفی و قانونی حقّ تقدم در اجاره است یا حقّ تمدید اجاره و تقدم در آن از لوازم حقّ ادامۀ تصرفات مستأجر در عین مستأجره پس از انقضای مدت اجاره است یا این دو تعبیرات مختلفی از یک حقّ واحد است؟ که به نظر تحلیل اخیر منطقی‌تر به نظر می‌رسد.
با این همه، تجزیه و تحلیل کامل ماهیت حقّ کسب یا پیشه یا تجارت و حقّ سرقفلی, پس از بیان وجوه اشتراک و افتراق این دو حق به دست می‌آید که در جلسات آینده به آن می‌پردازیم.