تکنیک های اکتساب دانش

از ویکی جامع پردیس دانشگاهی دانشگاه قم
پرش به: ناوبری، جستجو
سیستم های خبره
مقاله بعدی:درس:سیستم های خبره
مقاله قبلی:استدلال فازی

مهندسی دانش ، دانش را از منابع زیر اکتساب می‌کند :

  • افراد خبره
  • متون و کتب
  • موارد مطالعه (Case Studies)

افراد خبره اصلی‌ترین منابع دانش هستند. در اغلب موارد ، اکتساب دانش ، شامل مصاحبه‌های طولانی میان مهندس دانش و فرد (یا افراد) خبره می‌باشد. سپس مهندس دانش باید دانش اخذ شده به زبان طبیعی را به دانشی که قابل ذخیره در پایگاه دانش باشد ، نگاشت کند.

اکتساب دانش را چنین تعریف نموده‌اند:

"تبدیل و انتقال خبرگی بالقوه لازم برای حل مساله از یک منبع به یک برنامه"

مهندسی دانش امروزه شامل بر متدها و تکنیک‌هایی برای به دست آوردن ، مدل‌سازی ، نمایش و ارائه و استفاده از دانش است. تکنیک‌های نوین در مدل‌سازی دانش باعث شده که بتوان از دانش به صورت استفاده مجدد در حوزه‌های مختلف یک دامنه از مسائل استفاده نمود. در حال حاضر سیستم‌های مبتنی بر دانش ، سیستم‌های نرم‌افزاری هستند که در آن دانش بشر برای حل مسائل و استدلال در لایه‌ای جدا از لایه کنترل و استدلال ذخیره شده است . به این ترتیب لایه دانش از لایه استدلال جدا شده و معماری و طراحی سیستم‌های مبتنی بر دانش با معماری سیستم‌های نرم‌افزار متداول تفاوت‌های زیادی پیدا کرده است.

دانش در ذهن خبره و در پایگاه دانش

فرضیه سیستم نماد فیزیکی اظهار می‌کند که ساختمان سمت چپ در شکل زیر گونه‌ای از نقشه دانش یک دامنه می‌باشد.

نقش مهندس دانش در ساخت سیستم خبره.JPG

دانش در سیستم خبره.JPG

تکنیک‌های اکتساب دانش

در ادامه تکنیک های اکتساب دانش به اختصار مطرح می شوند.

مصاحبه

تکنیک های مصاحبه، پرسشگری از خبرگان است .این تکنیک ها برای اکتساب دانش پایه ای و اساسی مفید هستند اما چندان به صحه گذاری دانش نمی پردازند .سه نوع مختلف این تکنیک عبارتند از : مصاحبه ساخت نیافته، مصاحبه نیم ساخت یافته و مصاحبه ساخت یافته .

مصاحبه ساخت نیافته

برنامه ریزی بسیار کمی را می طلبد و در واقع نوعی گپ آزادانه با خبره است .چنین مصاحبه‌ای را می توان در مراحل ابتدایی اکتساب دانش به منظور کسب دانش پایه‌ای و اساسی حوزه ای خاص انجام داد ولی این شیوه چندان در مراحل پیشرفته اکتساب دانش مفید و کارا نیست.

مصاحبه نیم ساخت یافته

تکنیک اصلی برای اکتساب دانش آشکار محسوب می شود .در این تکنیک سوال‌ها از پیش طراحی شده برای خبره ارسال می‌شود و سوال‌های تکمیلی در خلال جلسه مصاحبه پرسیده می شود.

مصاحبه ساخت یافته

تنها شامل سوالهای از پیش طراحی شده است .در این تکنیک همواره پرسش نامه‌ای وجود دارد که در خلال جلسه مصاحبه تکمیل می شود .مصاحبه ساخت یافته عموما به منظور تبدیل دانش ضمنی کلیدی فرد به شکلی آشکار به کار می رود .در بیشتر سازمان ها این تکنیک در قالب مصاحبه های خروج برای خبرگان و دانشکاران در آستانه بازنشستگی به کار می‌رود .مصاحبه ساخت یافته نیازمند مهارت های درک، تصور و ارتباطی بالایی است .به علاوه فرد مصاحبه کننده باید درخصوص موضوع مصاحبه فهم مناسبی داشته باشد.

داستان گویی

شیوه ای مناسب برای کسب و کددهی دانش ضمنی است .یک داستان سازمانی روایت دقیقی از فعالیت های مدیریتی، تعاملات کارکنان و دیگر رویدادهای درون سازمانی است که به شکل غیررسمی در سازمان رخ داده است.

مشاهده

اکتساب دانش عموما از مشاهده عملکرد فرد در حوزه ای خاص آغاز می شود . مشاهده می تواند دیدگاه کلی درباره حوزه خاص تخصصی ایجاد کند، درک و تصور اولیه درباره حوزه دانش را شکل دهد و موضوع‌ها و محدودیت‌هایی که در فازهای بعدی اکتساب دانش ممکن است با آن مواجه شد را شناسایی کند.

ردیابی فرآیند و تحلیل پروتکل

ترسیم و ردیابی فرآیند و تحلیل پروتکل از حوزه روانشناسی به کار گرفته شده اند .ردیابی فرآیند مجموعه‌ای از تکنیک‌هاست که به دنبال ردیابی فرآیند استدلال خبره است .مهندس دانش این تکنیک را در جهت فهمیدن اینکه چه اطلاعاتی و چگونه توسط خبره استفاده می‌شود، به کار می گیرد. یکی از تکنیک‌های ردیابی فرآیند ، تحلیل پروتکل است .تحلیل پروتکل شیوه‌ای است که به وسیله آن مهندس دانش جزییات دانش را از خبره استخراج می کند . یک پروتکل مستندی است گام به گام و مرحله به مرحله از رفتار تصمیم‌گیری و پردازش اطلاعات فرد خبره.

وظایف پردازش محدود یا همراه بااطلاعات محدود

در این تکنیک از خبره درخواست می‌شود تا وظیفه ای را انجام دهد ولی زمان محدودی به این کار اختصاص می یابد و یا اطلاعاتی را که وی به آن ها نیاز دارد به شکل محدودی در اختیارش قرار داده می شود . می توان این تکنیک را با پرسشگری نیز انجام داد .به این ترتیب یک وظیفه پیچیده انتخاب می شود .از خبره پرسش می‌شود اگر تنها با سه نوع اطلاعات این وظیفه را انجام دهد،این اطلاعات چه هستند؟ بعد از پاسخ وی از وی پرسش می‌ شود اگر سه نوع اطلاعات دیگر نیز در اختیار داشته باشی این سه کدامند؟ و این روند تا زمانی که وی نتواند پاسخی بدهد ادامه می‌یابد.

سناریوسازی

در این تکنیک خبره در موقعیتی خاص قرار می گیرد که باید وظیفه یا مجموعه‌ای از وظیفه‌ها را انجام دهد .دو نوع سناریو وجود دارند:

1. موقعیت‌های واقعی که برای خبره یا دیگر خبرگان رخ داده است؛

2. موقعیت‌هایی که در آینده می توانند رخ دهند .معمولا سه سناریو در این تکنیک ایجاد می شود .سپس سناریوی اول با جزئیات برای وی تشریح می شود .از خبره درخواست می شود تا درخصوص آن صحبت کند یا وظیفه را براساس سناریو انجام دهد .در انتها مهندس دانش به تحلیل و مدلسازی دانش اقدام می‌کند.

تکنیک‌های مفهومی

تکنیک‌های مفهومی، ساختار مفهومی دانش و ارتباطات بین مفاهیم دانشی را استخراج و ارائه می کند .تکنیک‌های مفهومی به شکل غیرمستقیم منجر به اکتساب دانش می شوند، چرا که در آن ها از خبره مستقیما درخصوص قوانین و واقعیات حوزه تخصصی وی نظرخواهی نمی شود بلکه اطلاعات از طریق کشف ارتباط بین مفاهیم استنتاج می‌شوند.

شبکه مفاهیم

در تکنیک شبکه مفاهیم مجموعه ای از ابعاد در رتبه بندی دخیل هستند . رتبه ای به هر مفهوم داده می شود و ابعادی برای آن معرفی می شود .به این ترتیب می توان برای هر مفهوم یک عدد به عنوان میزان ارتباط با ابعاد استخراج کرد .در نهایت با تجمیع داده‌ها و اطلاعات، خروجی نهایی در قالب گراف شکل می‌گیرد.

مرتب سازی کارت‌ها

این تکنیک به دلیل سهولت استفاده مورد توجه قرار گرفته است . در تکنیک مرتب سازی، مفاهیم براساس ارتباط بین آن‌ها با یکدیگر توسط خبره دسته‌بندی می‌شوند. تمرکز این تکنیک بر واژگان مفهومی است.

استخراج سه گانه

این تکنیک معمولا در کنار تکنیک های مرتب سازی استفاده می‌شود .در این تکنیک سه مفهوم به شکل تصادفی انتخاب می‌شوند و از خبره درخواست می شود که شباهت ها و تفاوت های دو مفهوم را با مفهوم دیگر تبیین کند .به این ترتیب ویژگی های مفاهیم استخراج می‌شوند .این روند تا زمانی که خبره نتواند به تفاوت دیگری اشاره کند، ادامه می‌یابد.

تفسیر

در این تکنیک خبره نحوه انجام یک وظیفه را تشریح می کند .این شیوه نوعی گزارش توسط خبره است که در آن وی فرآیند تفکر خود در حل مساله یا انجام یک وظیفه را بیان می‌کند.

شیوه تصمیم گیری کلیدی

این شیوه نگاهی گذشته نگر به رویدادها دارد. تکنیک تصمیم گیری کلیدی بر این واقعیت استوار است که فرد خبره اطلاعات و جزئیات مختلفی درباره رویدادهای چالش برانگیز و غیرمعمول به یاد دارد که منجر به تصمیم گیری از سوی وی شده است .این شیوه به دنبال اطلاعات کلی درباره موقعیت های خاص نیست به عنوان مثال از خبره پرسش نمی‌ شود که لطفا همه چیز را درمورد ... بیان کنید یا لطفا تشریح کنید چه اتفاقی افتاد .در عوض این شیوه خبره را به سمتی هدایت می‌‌کند که اطلاعات دقیقی به دست آید . نتایج این شیوه می تواند در قالب موارد مطالعاتی و موردکاوی به آموزش های رسمی سازمان اضافه شود.

تحلیل دامنه کار

برخلاف شیوه تصمیم گیری کلیدی که بر استدلال و تصمیمات فرد خبره متمرکز است، تحلیل دامنه کار به دنبال ارائه و نمایش کلیه جزییات حوزه کاری فرد است.

نگاشت مفاهیم

این شیوه در مدلسازی دانش بسیار تأثیرگذار است .نقشه مفاهیم، دیاگرام هایی شامل مفاهیم و ارتباطات میان آن‌ها هستند. نگاشت شناختی ، مدل ذهنی دانش فرد است. مدل ذهنی، نمایش نمادین و سمبولیک چیزی در دنیای واقعی است . مدل ذهنی نشان می دهد ذهن فرد چگونه محیط پیچیده خود را پردازش می کند.

پیمایش چند بعدی

در این تکنیک به طور کلی، از خبرگان خواسته می شود به شباهت اشیا مختلف در قالب طبقه کاملا مشابه تا کاملا نامشابه رتبه دهند .هدف شناسایی نحوه مرتب سازی اشیا در یک حوزه خاص توسط خبره است.

پیمایش شبکه‌ای

پیمایش شبکه ای مشابه پیمایش چند بعدی است .با این تفاوت که در این شیوه مفاهیم گره های شبکه ای هستند که قبلا به کمک خبره شناسایی شده اند و ارتباط بین گره های منتخب با خطوط نمایش داده می شود .مهندس دانش با همراهی خبره سعی در شناسایی ارتباط بین گره‌ها و قدرت این ارتباط دارد.

آموزش معکوس

آموزش معکوس تکنیکی است که در آن خبره چیزی را به فرد توضیح می همان توضیحات را مجددا برای خبره بیان می ، دهد و فرد به منظور اعتبارسنجی کند .این فرآیند تا زمانی که خبره نسبت به توضیحات تایید دهد، تکرار می‌شود.

سوال های بیست گانه

شیوه سوالات بیست گانه عبارتست از حدس زدن خبره درباره مفهومی در یک حوزه دانش خاص .در این تکنیک خبره تنها سوالهایی با پاسخ بله و خیر درباره مفهوم می پرسد .این سوالها کمک می کند تا اطلاعاتی درباره ویژگی های خاص حوزه دانشی و آن مفهوم استخراج شود.

پلکان سازی

استفاده از درخت مفاهیم به منظور اکتساب دانش از خبره پلکان سازی نامیده می‌شود . درخت مفاهیم یک دیاگرام سلسله مراتبی ساده است که انواع و دسته‌بندی دانش را نشان می دهد.

تحلیل وظیفه

تحلیل وظیفه رویکردی است که هر یک از وظایف که خبره انجام می دهد را در نظر می گیرد و دانش و مهارت مورد نیاز برای انجام آن وظیفه، خطاهای احتمالی، پیوند و ارتباط با وظایف و افراد دیگر و درک فرد درباره وظیفه خود را توصیف می‌کند.

مقايسه تکنیک های اکتساب دانش

ارزیابی و مقایسه تکنیک های اکتساب دانش در عمل بسیار دشوار است ، چرا که مقایسه دو تکنیک نیازمند به کارگیری آن برای یک خبره و در قابلیت مقایسه داشته باشند. ، خصوص یک مساله مشخص است تا نتایج قابلیت مقایسه داشته باشند.

تفاوت تکنیک های اکتساب دانش.JPG

شباهت های تکنیک های کسب دانش

1. همگی به دنبال متمرکز کردن خبره روی حوزه دانشی خاص و جلوگیری از انحراف وی هستند؛

2.به خبره کمک می‌کنند تا به شیوه های مختلف و از زوایای گوناگون دانش خود را فراخوانی کند؛

3.به خبره کمک می‌کنند آنچه را که می‌داند به شکلی واضح و روشن تشریح کند.

تفاوت های تکنیک های کسب دانش

یکی از تفاوت های اساسی بین تکنیک های یادشده این است که تکنیک های مصاحبه و تخصصی برای اکتساب دانش به کار می روند و چندان در اعتبارسنجی دانش کاربرد ندارد؛ در حالی که تکنیک های مدلسازی در هر دو مورد به کار گرفته می شوند.

تفاوت دیگر در نوع دانش است که هر تکنیک به بهترین شکل می تواند کسب کند.