دليل ابن‌جنيد مبنی بر عدم حجّيت علم حاكم و نقد آن توسط شارح

از ویکی جامع پردیس دانشگاهی دانشگاه قم
پرش به: ناوبری، جستجو
متون فقه جزایی
مقاله بعدی:بيان حكم از لحاظ واقع و نفسُ الامر
مقاله قبلی:نظريه شيخ طوسی (رحمه الله)

دليل ابن‌جنيد مبنی بر عدم حجّيت علم حاكم و نقد آن توسط شارح

وخالف فی ذلک ابن الجنید؛ اما ابن‌جنید مخالفت کرده و گفته است که قاضی نمی‌تواند به علم خود عمل کند. شارح می‌فرمايد: گفتار ابن‌جنيد به دلایل زیر صحيح نيست:

وقد سبقه الإجماع ولحقه؛ ابن‌جنید بر خلاف اجماع فتوا داده است. هم قبل از ابن‌جنید و هم بعد از او علما اجماع کرده‌اند که حاکم می‌تواند با توجه به علم خود، حد را اجرا کند. بنابراین، نظر ابن‌جنید بر خلاف اجماع است.

مع ضعف متمسکه بأن حکمه بعلمه تزکیة لنفسه وتعریضا لها للتهمة وسوء الظن به فإن التزکیة حاصلة بتولیة الحکم والتهمة حاصلة فی حکمه بالبیّنة والإقرار وإن اختلفت بالزیادة والنقصان ومثل هذا لا یلتفت إلیه؛ علاوه بر این، دلیل و مستمسک ابن‌جنید نیز ضعیف است؛ زیرا ابن‌جنید دو دلیل ذکر کرده است که هیچ یک از آنها نمی‌تواند رأی او را تأیید کند. دلیل نخست ابن‌جنید این است که اگر قاضی به علم خود عمل کند، این نوعی تزکیه ی نفس است؛ دلیل دوم او نیز این است که اگر قاضی بخواهد به علم خود عمل کند، خود را در معرض اتهام قرار می‌دهد. شهید ثانی می‌فرماید: این دو دلیل درست نیست.

شهید در مقام پاسخ به دلیل اول می‌فرماید: وقتی شخصی منصب قضا را عهده‌دار و متولّی حکم می‌شود، حکم او نوعی تزکیه است؛ یعنی تزکیه، مقامی برای قاضی است و بعد از عمل قاضی به علم خودْ حاصل نمی‌شود، بلکه به محض حاکم شدن، حکم او نوعی تزکیه است. پس داشتن مقام قضا خود، نوعی تزکیه است.

شهید در مقام پاسخ به دلیل دوم می‌فرماید: قاضی، چه به علم خود عمل کند و چه به بینه یا اقرار حکم دهد، در هر دو صورت همیشه متهم است. هرچند از نظر زیادی و کمی اتهام، تفاوت وجود دارد یعنی، در صورتی که به علمش عمل کند، اتهام بیشتری متوجه او می‌شود.

(وکذا) یحکم بعلمه (فی حقوق الناس) لعين ما ذکر وعدم الفارق (إلا أنه بعد مطالبتهم) به کما في حکمه لهم بالبیّنة والإقرار؛ همچنین قاضی به علم خود در حقوق مردم حکم می‌کند؛ یعنی همان‌طور که به علم خود در حد، که حقّ الله است، عمل می‌کند و به اجرای حدود می‌پردازد، در حقوق مردم نیز به همان دلیلی که در حقوقُ الله گفته شد می‌تواند به علم خود عمل کند، یعنی از این جهت تفاوتی میان حقوق الله و حقوق الناس نیست.

تنها تفاوت اين است كه در حقوق الناس، قاضی زمانی حکم می‌کند که صاحب حق، حکم را مطالبه کرده باشد.

(حدا کان) ما یعلم بسببه (أو تعزيراً)، لاشتراک الجمیع فی المقتضی؛ حاكم می‌تواند در حد و تعزیر به علم خود عمل كند؛ یعنی از این نظر میان حد و تعزیر تفاوتی نیست.